İzmir’in Selçuk ilçesi sınırları içinde bulunan Artemis Tapınağı ve Selçuk İsa Bey Camii hakkında gerekli literatür taraması yapıldıktan sonra gerekli bu yazı hazırlanmıştır.
Artemis Tapınağı, antik dünyanın yedi harikasından biri olma özelliği ile Helen Dünyasının en büyük yapısı ve antik çağın tamamen mermerden yapılmış ilk yapısı olma özelliğiyle yüzlerce yıl boyunca önemini korumuştur. Artemis Tapınağı, Artemis olarak bilinen ana tanrıça Kibele’nin bir kültü olan Efesli Artemis’e ithaf edilmiştir. Artemis Tapınağı kutsal bir yapı olmasının yanı sıra dönemin en önemli bankası olma özelliğiyle de dinsel öneminin yanı sıra finansal yönden de çok önemli olduğunu görebilmekteyiz.

artemis tapınağı

 

isa bey camii

Selçuk İsa Bey Camii, Selçuklu beylikler döneminin kendi bölgesinde yapılan özgün yapısıdır. Mimari yapı olarak Güneydoğu Anadolu bölgesinde görülen bir planla inşa edilmiştir.
Bu yazının amacı antik dünyanın en önemli ve nadir yapılarından biri olan Artemis Tapınağını ve Selçuklu döneminin ege bölgesinde bulunan en önemli yapılarından biri olan İsa Bey Cami’sinin önemini belirtip, tanıtımını daha iyi yapabilmektir.

 

 

 




ARTEMİS TAPINAĞI ve İSA BEY CAMİİ’NE ULAŞIM?
Artemis Tapınağı ve İsa Bey Camii, İzmir ili Selçuk ilçesi sınırları içerisinde yer almakta ve bu iki bina birbirine sadece 5 dk yürüme mesafesinde bulunmaktadır. Selçuk ilçesine çevre il ve ilçelerden karayolu ile ulaşım olanağınızın yanında Aydın ve İzmir illerinden demir yolu ulaşımını da kullanarak ulaşabilirsiniz. Şehir otogarından veya garından yürüyerek kısa süre içerisinde her iki yapıya da ulaşmanız mümkün. Artemis Tapınağı Selçuk- Kuşadası karayolu üzerinde bulunmakta ve İsa Bey Camii’de hemen tapınağın arka kısmında yer almaktadır.

 

ZİYARETÇİLERE TAVSİYELER;

artemis tapınağı

Artemis Tapınağı ve İsa Bey Camii girişleri ücretsiz ve oto park ücreti de ödemenize gerek olmayan yerlerdir. Zaten tapınağın olduğu yere gittiğiniz de göreceksiniz yapıdan çoğu eserin kalmadığı atıl durumda bırakılmış bir mekan göreceksiniz yani hayal kırıklığı yaşayabilirsiniz. Bölgedeki hatta ülkemizdeki bazı önemli yapılar devşirme sistemi ile inşa edildiği için tapınağın parçaları başka binalara şu an hayat vermekte. Şu an sadece temsili olarak bir sütun göreceksiniz.

 

 

 

 

isa bey camii

Camii şu an aktif olarak ibadet edilen bir camiidir. Ziyaret saatlerinizi namaz saatlerine getirmemeye dikkat ediniz. Hepimizin de bildiği gibi camii ziyaret adapları vardır bunlara da uymaya özen gösteriniz lütfen. ( Kısa giyinmemek, başı açık olmamak, ibadet edenleri ziyaret etmemek vb.)

 

 

 

1. ARTEMİS TAPINAĞI
Artemis Tapınağı, (Yunanca: Artemision; Latince: Artemisium) aynı zamanda Roma döneminde Diana Tapınağı olarak da bilinir. Tanrıça Artemis‘ e ithaf edilmiş tapınak Efes‘ te M.Ö. 550 yıllarında tamamlanmıştır. Tapınak Antik çağın tamamen mermerden inşa edilmiş anıtsal ilk yapısı olmasıydı. Antik dünyanın yedi harikasından biri ve Helen döneminin en büyük yapısı sayılan tapınaktan geriye bugün sadece bir iki mermer parçası kalmıştır
Artemis, Ay tanrıçası olarak Titan Selene‘ in yerini alan Zeus kızı, Apollon‘ un kardeşi bakire avcı Yunan tanrıçasıdır. Efesli Artemis ise oldukça farklıdır. Efesli Artemis‘ in (Efesya) bir Anadolu’nun ana tanrıçası olan Kibele‘nin bir kültü olduğu bilinmektedir. Anadolu’nun ana tanrıçası Kibele Efes halkı tarafından yüzlerce yıl boyunca tapınım görmekteydi. Kibele çeşitli evreler geçirerek Artemis haline geldiği bilinmektedir.
Yunan tanrılarının aksine daha çok yakın doğu ve Mısır tanrıları gibi vücudu altından ayaklarının çıktığı ve bacaklara doğru gittikçe incelen sütun benzeri bir bölümle kaplıdır. Çok sayıda göğsü olan Tanrıça Efes‘te basılmış paraların üzerinde başında Kibele‘nin bir özelliği olan duvar gibi bir taç ile resmedilmiştir. Paraların üzerindeki resminde, kolları birbirine geçmiş yılan ya da bir asaya dayalı durmaktadır.



1.1. ARTEMİS TAPINAĞI’NIN TARİHİ
Artemis ibadet yerinin İyon göçünden çok eski olduğunu hatta Didyma’daki Apollo tapınağından bile eskidir. Efes’te İyonya öncesi şehirliler Lidyalılar ve Leleg’lerden oluşmaktadır. Tapınağın şehrin ilk sakinleri tarafında da kullanılmaktaydı.

artemis tapınağı

Artemis Tapınağı M.Ö. 550 yılları civarında Girit’ li mimar Chersiphron ve oğlu Metagenes tarafından tasarlanmış ve inşa edilmiştir. Bu inşaat Lidya kralı Kroisos tarafından finanse edilmiştir. Tapınak Artemis‘ e çeşitli mallar ve mücevherlerle hürmet eden tüccarlar, krallar, turistler ve tapanlar tarafından ziyaret edilen bir yer haline geldi. Özellikle bahar şenliklerinde kutlamalara katılmak için binlerce kişi tapınağa gelmekteydi.
Hem Herakles hem de Dionysus tarafından bahsedilen bir mite göre orada sığınan Amazonlar ile ilişkilendirilen bir gelenek sonucu tapınak aynı zamanda çok saygı gören bir sığınaktı. Suçu ne olursa olsun tapınağa sığınan kişiler tanrıçanın koruması altına giriyordu ve kutsal alanda dokunulmazlık sahibi oluyorlardı.
Efes‘ teki Artemis Tapınağı MÖ 356 yılının 21 Temmuz’ unda Herostratus adında biri tarafından kundaklanması sonucunda içinde buluna bütün ahşap bölümler yanmıştır. Çok öfkelenen Efesliler Herostratus’un adının hiçbir zaman kullanmamışlardır.
Artemis Tapınağı’nın yakıldığı gece Büyük İskender doğmuştur. Bir rivayete göre Tanrıça Artemis‘ in Büyük İskender‘ in doğumu ile çok meşgul olduğu için tapınağını kurtaramadığını söylemiştir. Daha sonraları Büyük İskender Efes’e geldiği zaman tapınağın yapılması için para ve yardım önermesine rağmen Efesliler kibarca bu teklifi reddetti. Tapınak İskender‘in ölümünden sonra MÖ 323 yılında restore edildi.
Restore edilen yapı ise 263 yılında İmparator Gallienus zamanında Gotlar‘ ın bir akını sırasında yıkıldı. Daha sonra Roma İmparatoru Konstantin şehri yeniden yaptırdıysa Hıristiyan oldukları için tapınak tekrar inşa edilmedi. Geçen 200 sene de Efeslilerin de çoğu Hıristiyanlığa geçmesiyle tapınak dinsel çekiciliğini kaybetti. Tapınağın kalıntılarının çoğu parçalanarak birçok yapının inşasında kullanıldı.
1863 yılında İzmir-aydın demir yolu yapımı bahanesiyle bölgeye gelen John Turtle Wood British Museum‘ un sponsorluğunda tapınağı araştırmaya başladı. Osmanlı devletiyle yaptıkları anlaşmaya göre demir yolu boyunca yirmi kilometre çapındaki bölgeyi taşocağı olarak kullanıp kazılar yapabileceklerdi. İlk olarak Odeon’u bulduktan sonra kutsal yol takip edilerek 1869′ da 5 metre derinlikte, çamurların içinde tapınağın temellerini buldu. Bulduğu heykelleri ve bazı kalıntıları British Museum‘ a götürdü.  1904′ de yine aynı müzeden D.G. Hograth’ ın liderliğindeki bir ekip kazılara devam ettiler ve sitede birbirinin üzerine inşa edilen 5 tapınak olduğunu tespit ettiler.



1.2. ARTEMİS TAPINAĞI’ NIN MİMARİSİ
Tapınağın üç evreden oluşmaktaydı. A Evresi: M.Ö. 7. yy. sunaktan oluşuyordu. B Evresi Arkaik Artemision: İlk evredeki Artemision yetersiz kalmaya başlamıştı. Aynı dönemde Samos adasında Rhoikos ve Theodoros adlı iki mimarın yaptığı bir tapınağı inşasına başlanmıştı. Efesliler bundan geri kalmamak için Girit’ten Knosos’lu Chersphron ile oğlu Metagenes çağrıldı. Daha sonra Sisam’dan da Mimar Theodoros çağrıldı.. Mimarlar Samos kökenli dipteros planında yani iki sıra sütunla çevrili kült odasını uygulamışlardır. Artemisionu diğerinden ayıran en önemli özellik alçak basamaklı iken Yeni Artemision 13 basamak üzerine oturacaktır. Arkaik Artemisin 100 yıl boyunca görkemli bir yapı olarak dikkat çekti. C evresi ise yangından sonra yapılan restorasyondur.
Artemis Tapınağı 115 metre uzunluğunda ve 55 metre eninde tamamen mermerden olarak yapılmıştır. Tapınak her biri 18 metre olan 127 İyonik stilde kolondan oluşmaktadır.
Artemis Tapınağının içinde birçok sanat eseri bulunmaktaydı. Dönemin bütün sanatçıları tapınak için en güzel heykeli yapmak için birbiriyle yarışmışlardı. Ünlü Yunan heykeltıraşlar tarafından yapılmış heykellerle, tablolarla ve altın ve gümüşle bezenmiş kolonlarla donatılmıştı. Bu heykellerin büyük bir çoğunluğu Efes şehrini kurucuları olan Amazonlar‘ ın heykelleridir.
Artemis Tapınağı, Anadolu‘nun ekonomik olarak güçlü bir bölgesinde yer almaktaydı ve tüccarlar ve Anadolu‘ nun her yerinden yolcular tarafından ziyaret edilmekteydi. Tapınak birçok inanıştan etkilenmiştir ve birçok farklı dinden insan için bir inanç sembolü olmuştur. Özellikle yılın beli dönemlerinde tapınağın ziyaretçileri diğer dönemlere göre çok fazla olmaktaydı. Efesliler Kibele‘ ye taparlardı ve inançlarının büyük bir kısmını Artemis‘ e de dahil ettiler.

2. SELÇUK İSA BEY CAMİİ
1375 yılında Aydınoğlu İsa Bey tarafından inşa ettirilen enine planlı ve geniş bir avluya sahip olan camii bölgede özgün bir mimari yapıya sahiptir. Yapıldığı dönemdeki diğer yapılar gibi sadece bir taç kapıya sahip olan yapı Güneydoğu Anadolu bölgesinde görülen planla yapılan camii enine iki sahın kıble duvarına dik çapraz bir sahın ile kesilir ve iki kubbeyle örtülüdür.
Avlunu 3 girişli olup batı ve doğu girişinde birer minare bulunmaktaydı. Fakat şu anda doğudaki mevcut değildir. Sahınlar iki kırma çatıyla örtülmüştür.
Yapı bir dönem han olarak kullanılmıştır. Şu anda camii ibadete açık değildir. Yapı turistik ziyaretlere açıktır.

isa bey camii

SONUÇ
Artemis tapınağı yüzyıllar boyunca bölgenin en önemli dinsel ve ekonomik merkezi olmuştu. Hıristiyanlığın yayılmasıyla önemini yitirmeye başlayan tapınak zamanla bütün önemini yitirdi. Önemini yitiren tapınak çeşitli nedenlerden dolayı tahrip görmüş ve yıkılmıştır. Artemis tapınağının sütunları başta Ayasofya başta olmak üzere Selçuk İsa Bey Camii ve birçok yapıda kullanılmıştır. Günümüzde tapınağın yerinde gelen ziyaretçilere sadece yapının yerini belirtmek için sütun parçalarından oluşturulmuş bir sütün bulunmaktadır.
Selçuk İsa Bey Camii, yapısı bakımından bölgede özgün olmasından dolayı turistik yönden tercih edilen bir yapı olma özelliğini korumaktadır. Yapıda bazı bölümlerin yıkılmasına rağmen ihtişamını korumaktadır.

Yazar: Profesyonel Turist Rehberi İzzet MEŞŞE 

0537 833 54 78




KAYNAKÇA
Ersamuk A. Living Ephesus pg.107-111
Efes Guide Book
TUNCER Ömer; İşte Anadolu s.150-151
Şerif YENEN, Anadolu Destanı, 2007
http://www.turkcebilgi.com/artemis_tap%C4%B1na%C4%9F%C4%B1/ansiklopedi
http://www.hakkinda-bilgi-nedir.com/efes-artemis-tapinagi-nedir+efes-artemis-tapinagi-hakkinda-bilgi